Carissimo in Christo filio Alfonso illustri Portugalensium regi: un nuevo encuadramiento de las relaciones entre Papado y Portugal en el siglo XII
DOI:
https://doi.org/10.3989/hs.2024.991Palabras clave:
Papado, Portugal, Eclesiología, Manifestis probatumResumen
El presente artículo analiza el percurso que llevó a la concesión de la bula Manifestis probatum, a la luz de las nuevas investigaciones historiográficas, con especial atención al punto de vista romano, para entender como la Sede Apostólica vió la nueva institución política presidida por Afonso Henriques. Las relaciones entre el Papado y el Reino de Portugal serán interpretadas como contactos entre dos realidades emergentes de la Edad Media, todavía no plenamente organizadas y ambas en busca de reconocimiento. Esta necesidad de legitimación se puede entender sólo a través de los cambios en el contexto político y eclesiástico europeo. Estas transformaciones influyeron profundamente en las fórmulas y en el lenguaje adoptados por estas realidades en su documentación y especialmente por parte de la cancillería papal, en que las mismas expresiones podían tener diferentes matices y significados en cada pontificado, sin suponer un programa previamente establecido y organizado.
Descargas
Citas
Azevedo, Ruy Pinto de. 1938. A Chancelaria Régia Portuguesa nos séculos XII e XII, Linhas Gerais da sua Evolução. Diplomas de D. Afonso Henriques, Vol. I. Coimbra.
Azevedo, Rui Pinto de. 1958. Documentos medievais portugueses (1095-1185), Vol. I. Lisboa: Academia Portuguesa da História.
Azevedo, Rui Pinto de. 1979. Documentos de D. Sancho I (1174-1211), Vol. I. Coimbra: Universidade de Coimbra.
Caspar, Erich. 1920-1923. Das Register Gregors VII. Berlin: Weidmann.
Dufour, Jean. 1992-1994. Recueil des actes de Louis VI, roi de France (1108-1137). 4 vols, Paris: Académie des inscriptions et belles-lettres, diffusion De Boccard. https://doi.org/10.3406/bsnaf.1991.9516
Erdmann, Carl. 1927. Papsturkunden in Portugal. Berlin: Abhandlungen der Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen. Phil‐Hist. Kl. Neue Folge 20.
Fernández Valverde, Juan. 1987. Roderici Ximenii de Rada Historia de Rebus Hispanie sive Historia Gothica. Turnholt: Brepols.
Migne, Jean-Paul. 1854. Patrologia Latina. Vol. 166. Paris.
Migne, Jean-Paul. 1899. Patrologia Latina. Vol. 179. Paris.
Pergamins de l'Arxiu Comtal de Barcelona de Ramon Berenguer II a Ramon Berenguer IV, Els. 2010. 4 vols. Barcelona: Fundació Noguera.
Portugaliae Monumenta Historica. Scriptores. 1856. I.1. Lisboa: Typis Academici.
Saraiva, António José. 1979. A Épica Medieval Portuguesa. Lisboa: Instituto de Cultura e Língua Portuguesa.
Ventura, Leontina, and Ana Santiago Faria. 1990. Livro Santo de Santa Cruz. Cartúlario do Sec. XII. Coimbra: Instituto Nacional de Investigação Científica.
Amaral, Luís Carlos. 2007. "Formação e desenvolvimento do domínio da diocese de Braga no período da Reconquista (século IX-1137)." Tese de doutoramento, Universidade do Porto.
Anzoise, Stefania. 2011. "Lo Scisma del 1130: aspetti e prospettive di un lungo dibattito storiografico." Archivum Historiae Pontificiae XLIX: 7-49.
Becker, Alfons. 1995. "Politique féodale de la papauté à l'égard des rois et des princes (XIe-XIIe siècles)." In Chiesa e mondo feudale nei secoli X-XII, 411-450. Milan: Vita e Pensiero.
Branco, Maria João. 1993. "Portugal no Reino de León: etapas de uma relação (866-1179)". In El reino de León en la alta edad media: la monarquía (1109-1230), 537-623. Léon: Archivo Historico y Diocesano.
Branco, Maria João. 1999. "Poder Real e Eclesiásticos. A evolução do conceito de soberania régia e a sua relação com a praxis política de Sancho I e Afonso II." Tese de doutoramento, Universidade Aberta, Lisboa.
Branco, Maria João. 2009a. "Os homens do rei e a Manifestis Probatum." In Poder Espiritual/Poder Temporal. As Relações igreja-estado no tempo da monarquia (1179-1909). Actas do Colóquio, 125-171. Lisboa: Academia Portuguesa da História.
Branco, Maria João. 2009b. "Elites eclesiásticas e construção de uma identidade: do rei ao reino (secs. XII e XIII)." In Nação e Identidades. Portugal, os Portugueses e os Outros, edited by Hermenegildo Fernandes, Isabel Castro Henriques, José da Silva Horta, and Sérgio Campos Matos, 135-155. Lisboa: Caleidoscópio.
Branco, Maria João. 2010. D. Sancho I. Lisboa: Temas e Debates.
Cantarella, Glauco Maria. 2005. Il sole e la luna. La rivoluzione di Gregorio VII papa 1073-1085. Rome / Bari: Laterza.
Cantarella, Glauco Maria. 2018a. Gregorio VII. Rome: Salerno editrice.
Cantarella, Glauco Maria. 2018b. "L'Algoritmo di Anacleto II. La creazione del regno di Sicilia." Przeglad historyczny CIX: 355-368.
Cantarella, Glauco Maria. 2020. Ruggero II. Rome: Salerno editrice.
Capitani, Ovidio. 1965. "Esiste un'età gregoriana? Considerazioni sulle tendenze di una storiografia medievistica." Rivista di storia e letteratura religiosa I: 454-481.
Capitani, Ovidio. 1986. "Ecclesia romana e riforma: utilitas in Gregorio VII." In Chiesa, diritto e ordinamento della «Societas Christiana» nei secoli XI e XII. Atti della nona Settimana internazionale di studio. Mendola, 28 agosto-2 settembre 1983, 26-69. Milan: Vita e Pensiero.
Carocci, Sandro. 2010. Vassalli del papa. Potere pontificio, aristocrazie e città nello Stato della Chiesa (XII.XV sec.). Rome: Viella.
Costa, Avelino Jesus da. 1975. "La Chancellerie Royale Portugaise jusqu'au milieu du XIIIe siécle." Revista portuguesa de história XV: 143-169. https://doi.org/10.14195/0870-4147_15_4 PMid:36693353
Costa, Avelino de Jesus da. 1984. "D. João Peculiar, co-fundador do mosteiro de Santa Cruz de Coimbra, bispo do Porto e arcebispo de Braga." In Santa Cruz de Coimbra do século XI ao século XX, 59-83. Coimbra: Gráfica de Coimbra.
De Fraja, Valeria. 2012. "L'insegnamento della teologia a Roma prima della fondazione dello Studium Romanae Curiae (fine XII sec.-1244)." [Primi spunti di ricerca]. In Le scritture della storia. Pagine offerte dalla Scuola Nazionale di Studi Medievali a Massimo Miglio, edited by Fluvio Delle Donne, and Giovanni Pestri, 181-214. Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo.
Di Carpegna Falconieri, Tommaso. 2004. "Innocenzo II, papa." In Dizionario Biografico degli Italiani 62 https://www.treccani.it/enciclopedia/papa-innocenzo-ii_%28Dizionario-Biografico%29/ [Accessed on 22/03/2023].
Duggan, Anne J. 2012. "Master of the Decretals: A Reassessment of Alexander III's Contribution to Canon Law." In Pope Alexander III (1159-81): The Art of Survival, edited by Peter D. Clarke, and Anne J. Duggan, 365-418. London / New York: Routledge.
Elze, Reinhard. 1993. "Ruggero II e i papi del suo tempo." In Società, potere e popolo nell'età di Ruggero II, 27-40. Bari: Dedalo.
Erdmann, Carl. 1935. O Papado e Portugal no Primeiro Século da História Portuguesa. Coimbra: Instituto Alemão da Universidade de Coimbra.
Escalona Monge, Julio. 2001. "De 'señores y campesinos' a 'poderes feudales y comunidades': elementos para definir la articulación entre territorio y clases sociales en la Alta Edad Media castellana." In Comunidades locales y poderes feudales en la Edad Media, edited by IgnacioÁlvarez Borge, 115-156. Logroño: Universidad de la Rioja.
Escalona Monge, Julio. 2002. Sociedad y territorio en la Alta Edad Media castellana: la formación del Alfoz de Lara. Oxford: British Archaeological Reports. https://doi.org/10.30861/9781841713168
Escalona Monge, Julio. 2020. "Organización eclesiástica y territorialidad en Castilla antes de la reforma gregoriana." In La construcción de la territorialidad en la Alta Edad Media, edited by Iñaki Martín Viso, 167-201. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
Escalona Monge, Julio, and IñakiMartín Viso. 2020. "The Life and Death of an Historiographical Folly: The Early Medieval Depopulation and Repopulation of the Duero Basin." In Beyond the Reconquista: new directions in the history of medieval Iberia (711-1085): in honour of Simon Barton, edited by RobertPortass, 21-51. Leiden: Brill. https://doi.org/10.1163/9789004423879_003
Fleisch, Ingo. 2006. Sacerdotium-Regnum-Studium: Der westiberische Raum und die europäische Universitätskultur im Hochmittelalter. Prosopographische und rechtsgeschichtliche Studien. Münster: LIT.
Fleisch, Ingo. 2008. "Rom und die Iberische Halbinsel: das Personal der päpstlichen Legationen und Gesandtschaften im 12. Jahrhundert." In Römisches Zentrum und kirchliche Peripherie. Das universale Papsttum als Bezugspunkt der Kirchen von den Reformpäpsten bis zu Innozenz II, edited by Jochen Johrendt, and Harald Müller, 135-189. Berlin: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110210569.2.135
Fleisch, Ingo. 2009. "Legados papales como intermediarios de normas jurídicas y valores culturales." In Roma y la peninsula Ibérica en la Alta Edad Media: la construccion de espacios, normas y redes de relación, edited by Santiago Domínguez Sánchez, and Klaus Herbers, 135-156. León: Akademie der Wissenchaften zu Göttingen / Universidad de León, Servicio de Publicaciones.
Fliche, Augustin. 1924. La réforme grégorienne. Louvain: Spicilegium Sacrum Lovaniense.
Gomes, Saul António. 2007. In limine conscriptionis: documentos, chancelaria e cultura no mosteiro de Santa Cruz de Coimbra: sécs. XII a XIV. Coimbra: Palimage.
Grillo, Paolo. 2020. "Urbano III, papa." In Dizionario Biografico degli Italiani 97 https://www.treccani.it/enciclopedia/papa-urbano-iii_%28Dizionario-Biografico%29/ [Accessed on 23/03/2023].
Guerreiro, Maria João. 2010. "Por graça de Deus, Rei dos Portugueses. As intitulações régias de D. Afonso Henriques e D. Sancho I." Tese de Mestrado, Universidade Aberta, Lisboa.
Herculano, Alexandre. 1980-1981. História de Portugal: desde o começo da monarquia até ao fim do reinado de D. Afonso III. Edited by José Mattoso. Lisboa: Bertrand.
Johrendt, Jochen, and Harald Müller, eds. 2008. Römisches Zentrum und kirchliche Peripherie. Das universale Papsttum als Bezugspunkt der Kirchen von den Reformpäpsten bis zu Innozenz II. Berlin: De Gruyter.
Johrendt, Jochen, and Harald Müller, eds. 2012. Rom und die Regionen. Studien zur Homogenisierung der lateinischen Kirche im Hochmittelalter. Berlin: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110289299
Klewitz, Hans-Walter. 1939. "Das Ende des Reformpapsttums." Deutsches Archiv für Geschichte des Mittelalters III: 371-412. https://doi.org/10.7788/daem.1939.3.2.371
Lay, Stephen. 2009. The reconquest kings of Portugal. Political and cultural reorientation on the medieval frontier. Basingstoke: Palgrave. https://doi.org/10.1057/9780230583139
Linehan, Peter. 1996. "Utrum reges Portugalie coronabantur annon." In 2º Congresso Histórico de Guimarães. Actas do Congresso, II, 387-401. Guimarães: Câmara Municipal de Guimarães / Universidade do Minho.
Liotta, Filippo, ed. 1986. Miscellanea Rolando Bandinelli - Papa Alessandro III. Siena: Nella sede dell'Accademia.
Maccarrone, Michele. 1991. Romana ecclesia Cathedra Petri. 2 vols.Rome: Herder.
Martín Martín, José Luis. 2009. "Espacios eclesiásticos y construcción de fronteras en la Península Ibérica, siglos XI-XII." In Roma y la Península Ibérica en la Alta Edad Media. La construcción de espacios, normas y redes de relación, edited by Santiago Domínguez Sánchez, and Klaus Herbers, 109-134. León / Göttingen: Kadmos.
Martín Viso, Iñaki. 2000. Poblamiento y estructuras sociales en el norte de la Península Ibérica (siglos VI-XIII). Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
Martín Viso, Iñaki. 2020. La construcción de la territorialidad en la Alta Edad Media. Salamanca: Ediciones Universidad de Salamanca.
Martín Viso, Iñaki, ed. 2023. Los procesos de formación del feudalismo: la península ibérica en el contexto europeo. Gijón: Trea.
Martins, Armando Alberto. 2003. O Mosteiro de Santa Cruz de Coimbra na Idade Média. Lisboa: Centro de História da Universidade de Lisboa.
Mattoso, José. 1985. "Cluny, Crúzios e Cistercienses na formação de Portugal." In Portugal Medieval. Novas interpretações, 101-121. Lisboa: Imprensa Nacional Casa da Moeda.
Mattoso, José. 2000a. "As três faces de Afonso Henriques." In Naquele Tempo, Ensaios de História Medieval, 469-484. Lisboa: Círculo de Leitores.
Mattoso, José. 2000b. "A nova face de Afonso Henriques." In Naquele Tempo, Ensaios de História Medieval, 485-500. Lisboa: Círculo de Leitores.
Mattoso, José. 2007. D. Afonso Henriques. Lisboa: Círculo de Leitores.
Mattoso, José. 2015. Identificação de um País. Oposição; Composição. Lisboa: Temas e Debates.
Mattoso, José. 2017. "Entre Oriente e Ocidente. Contactos de Portugal com o mundo nas origens da nacionalidade." In No tempo de D. Afonso Henriques: reflexões sobre o primeiro século português, edited by Mário Jorge Barroca, 11-25. Porto: CITCEM.
Milanesi, Giorgio. 2013. Bonifica delle Immagini e propaganda in Aquitania durante lo Scisma del 1130-1138. Verona: Scripta.
Milani, Giuliano. 2006. "Lucio II, papa." In Dizionario Biografico degli Italiani 66 https://www.treccani.it/enciclopedia/papa-lucio-ii_%28Dizionario-Biografico%29/ [Accessed on 22/03/2023].
Morujão, Maria do Rosário Barbosa. 1997. "A Sé de Coimbra. Centro de produção documental no tempo de D. Afonso Henriques." In 2º Congresso Histórico de Guimarães. Actas do Congresso, IV, 187-203. Guimarães: Câmara Municipal de Guimarães / Universidade do Minho.
Noonan, John T. 1977. "Who was Rolandus?" In Law, Church and Society. Essays in Honor of S. Kuttner, edited by Kenneth Pennington, and Robert Somerville, 21-48. Philadelphia: University of Pennsylvania.
Palumbo, Pier Fausto. 1942. Lo Scisma del MCXXX. I precedenti, la vicenda romana e le ripercussioni europee della lotta tra Anacleto e Innocenzo II. Rome: Presso al Reale Deputazione alla Biblioteca Vallicelliana.
Reilly, Bernard F. 1998. The Kingdom of León-Castilla Under King Alfonso VII, 1126-1157. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. https://doi.org/10.9783/9781512806120
Renzi, Francesco. 2019. "Un regno sotto la protezione di San Pietro. I rapporti tra il Portogallo e la Sede Apostolica da una prospettiva romana (1143-1212)." In Da Conquista de Lisboa à Conquista de Alcácer (1147-1217), edited by Isabel Cristina Fernando, and Maria João Branco, 235-272. Lisboa: Edições Colibri.
Renzi, Francesco. Forthcoming. "Un arzobispado medieval en marcha. Viajes, legaciones y relaciones entre Braga y Roma (siglos XI-XII)".
Renzi, Francesco, and Andrea Mariani. 2022. "Monasteri, vescovi e papato nel XII secolo. Il caso dell'esenzione papale di San Salvador di Grijó (1139-1195)." Hispania Sacra 74: 89-103. https://doi.org/10.3989/hs.2022.07
Renzi, Francesco, and Enrico Veneziani. 2021. "Alcune note sulla Riforma della Chiesa Romana nel pieno medioevo (secoli XI-XII)." Via Spiritus XXVII: 5-33.
Reuter, Timothy. 2008. "Introduction: reading the tenth century." In The New Cambridge Medieval History, vol. III, 1-24. Cambridge: Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CHOL9780521364478.002
Rodamilans Ramos, Fernando. 2018. "Los legados pontificios en la Península Ibérica hasta Inocencio III: génesis y evolución de una institución." Tesis doctoral, Universidad Complutense, Madrid.
Santa Cruz de Coimbra do século XI ao século XX - Estudos. 1984. Lisboa: Comissão Executiva do IX Centenário do Nascimento de S. Teotónio.
Schmale, Franz-Josef. 1961. Studien zum Schisma des Jahres 1130. Cologne / Graz: Böhlau.
Sergi, Giuseppe. 2000. "Signori, Castelli, feudi." In Storia Medievale, edited by Enrico Artifoni, 247-267. Rome: Donzelli.
Smith, Damian J. 2012. "Alexander III and Spain." In Pope Alexander III (1159-81): The Art of Survival, edited by Peter D. Clarke, and Anne J. Duggan, 203-241. London / New York: Routledge.
Smith, Damian J. 2016. "The men who would be kings: Innocent II and Spain." In Pope Innocent II (1130-43), edited by Damian J. Smith, and John Doran, 181-204. London / New York: Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315601342-8
Soares, Luís Ribeiro. 1979. "A Bula Manifestis Probatum e a legitimidade portuguesa." In VIII Centenário do reconhecimento de Portugal pela Santa Sé (Bula Manifestis Probatum - 23 de Maio de 1179). Comemoração Académica, 143-191. Lisboa: Academia Portuguesa da História.
Soto Rábanos, José María. 2007. "¿Se puede hablar de un entramado político-religioso en el proceso de independencia de Portugal?" Hispania 67, 227: 795-826. https://doi.org/10.3989/hispania.2007.v67.i227.62
Sotto Mayor Pizarro, José Augusto de. 2015. "Political origins of Portugal. From County to Kingdom (1096-1143/1157)." In Catalonia and Portugal. The Iberian Peninsula from the Periphery, edited by Flocel Sabaté, and Luís Adão da Fonseca, 165-203. Bern: Peter Lang.
Sousa Costa, António Domingues de. 1963. Mestre Silvestre e Mestre Vicente, juristas da contenda entre D. Afonso II e suas irmãs. Braga: Tipografia Editorial Franciscana.
Vasconcelos Vilar, Hermínia. 2008. D. Afonso II. Lisboa: Círculo de Leitores.
Veneziani, Enrico. 2023a. The Papacy and Ecclesiology of Honorius II (1124-1130). Church Governance after the Concordat of Worms. Routledge: Boydell & Brewer. https://doi.org/10.1515/9781800109391
Veneziani, Enrico. 2023b. "Cum enim sit ecclesie Romane vassallus: some observations on a letter of Pope Honorius III about James I of Aragon." Lusitania Sacra 48: 123-144.
Veneziani, Enrico. 2024. "Duas realidades medievais 'emergentes': observações sobre as relações entre a Sé Apostólica e Portugal (século XII)." In O Catolicismo Português em diáspora: Agentes, instituições e sensibilidades religiosas, edited by Adélio Fernando Abreu, and Luís Carlos Amaral, 165-186. Lisbon: Universidade Católica Editora
VIII Centenário do reconhecimento de Portugal pela Santa Sé (Bula Manifestis Probatum - 23 de Maio de 1179). Comemoração Académica. Lisboa: Academia Portuguesa da História, 1979.
Vitória, André. 2012. "Legal Culture in Portugal from the Twelfth to the Fourteenth Centuries." Tese de doutoramento, Universidade do Porto.
Weigand, Rudolf. 1980. "Magister Rolandus und Papst Alexander III." Archiv für Katholisches Kirchenrecht CIL: 3-44.
Wickham, Chris. 2015. Sleepwalking into a New World. The Emergence of Italian City Communes in the Twelfth Century. Princeton: Princeton University Press. https://doi.org/10.1515/9781400865826
Wickham, Chris. 2019. Europa Medieval. Lisboa: Edições 70.
Wiedemann, Benedict G. E. 2015. "The kingdom of Portugal, homage and papal 'fiefdom' in the second half of the twelfth Century." Journal of Medieval History XLI, 4: 432-445. https://doi.org/10.1080/03044181.2015.1083880
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 Consejo Superior de Investigaciones Científicas (CSIC)

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
© CSIC. Los originales publicados en las ediciones impresa y electrónica de esta Revista son propiedad del Consejo Superior de Investigaciones Científicas, siendo necesario citar la procedencia en cualquier reproducción parcial o total.
Salvo indicación contraria, todos los contenidos de la edición electrónica se distribuyen bajo una licencia de uso y distribución “Creative Commons Reconocimiento 4.0 Internacional ” (CC BY 4.0). Consulte la versión informativa y el texto legal de la licencia. Esta circunstancia ha de hacerse constar expresamente de esta forma cuando sea necesario.
No se autoriza el depósito en repositorios, páginas web personales o similares de cualquier otra versión distinta a la publicada por el editor.
Datos de los fondos
HORIZON EUROPE Marie Sklodowska-Curie Actions
Números de la subvención 894678







