The Problem of Irreligion in 17th-Century Spain: The Case of Deism

Authors

DOI:

https://doi.org/10.3989/hs.2026.1226

Keywords:

Spain, 17th century, deism, aristotelism, Baroque culture

Abstract


In the first half of the 17th century, a small circle of freethinkers emerged in Baroque Spain. Those men, under specific socio-religious circumstances and on the basis of the dominant discourse, developed a thinking that can be identified as a radical variant of European deism. In this article, we present the network of the freethinkers and analyse the breeding ground of the irreligion, we identify the sources of Spanish deism and uncover the structure of the philosophical religion, and finally we have a look at an important consequence of the thinking. This reconstruction above all shows that deism in Baroque Spain was an autonomous phenomenon with deep roots in its cultural surroundings.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Fuentes

Bodinus, Joannes. 1857. Colloquium heptaplomeres de rerum sublimium arcanis abditis, editado por Ludovicus Noack. Suerini Megaloburgensium: Typis et impensis Friderici Guilelmi Baerensprung, Typographi Aulici.

Browne, Thomas. 1643. Religio Medici. [London]: Andrew Crooke.

Cabero, Chrisostomo. 1628. Commentaria tam in octo libros Physicorum, qvam in duos de Generatione & Corruptione & tres de Anima philosophi Stagyritae, vol. 1. Complvti: ex officina Ioannis de Villodas & Orduña/ex officina Antonii Vazquez.

Cardoso, Isac. 1673. Philosophia Libera. Venetiis: Bertani.

Clemente, Clavdio. 1636. Disssertatio Christiano-Politica ad Philippvm IV Regem Catholicvm. Matriti: Francisvs Martinez.

Clemente, Clavdio. 1637. Machiavellismvs ivgulatvs à Christiana Sapientia Hispanica & Austriaca. Disssertatio Christiano-Politica ad Philippvm Qvartvm Regem Catholicvm. Complvti: Antonius Vazquez.

Cobarruuias Orozco, Sebastian de. 1611. Tesoro de la lengva castellana, o española. Madrid: por Luis Sanchez, impressor del Rey N.S.

Commentarii Collegii Conimbricensis Societatis Iesv, In octo libros Physicorum Aristotelis Stagiritae. 1592.Conimbricae: Typis et expensis Antonij à Mariz Vniuersitatis Typographi.

Enriquez de Fonseca, Luis. [1672]. Señor. El Licenciado Don Luis Enriquez de Fonseca dice a V. Magestad […]. [Nápoles.]

Enriquez de Fonseca, Lvis. 1683. Ocios de los estvdios. Versos i discvrsos philologicos. Napoles: Salvador Castaldi.

Enriqvez de Fonseca, Lvdovicvs. 1687. Regnantivm optimo exemplari […]. Novae securae curationis Podagrae: Libellum I […]. Neapoli: Apud Salvatorem Castaldum.

Enrriques de Fonsseca, Luis. 1681. Tratado y discvrso sobre la moneda de el Reyno de Napoles. Su estado, el origen de sus daños. El remedio para su consummo. Napoles.

Fernandius Torreion, Petrus. 1639. Philosophia antiqva ex Arist. et D. Thom. ad octo libros phisicorvm. Expositivis dispvtationibvs enucleata. Complvti: Apud Antonium Vazquez.

Galen. 2022. “The Soul’s Traits Depend on Bodily Temperament”. En Galen: On Temperaments. […], editado y traducido por Ian Johnston. Cambridge, London: Harvard University Press.

Galenus. 2005. De placitis Hippocratis et Platonis, editado y traducido por Phillip De Lacy, vol. 2. 2.a edición. Berlin: In Aedibus Academiae Scientiarum.

Galenus, Clavdius. 1534. De Hippocratis et Platonis Placitis, traducción de Ioannes Gvinterius Andernacus. Parisiis: Apud Simonem Colinaeum.

Gracian, Geronymo. 1611. Diez lamentaciones, del miserable estado de los Atheistas de nuestros tiempos. En Brvsselas: Roger Velpio y Huberto Antonio.

Hariza, Ivan Balthazar de, y Rodrigo Enríquez de Fonseca. 1670. Instancias a vn papel muy docto del doctor D. Rodrigo Enriqvez, medico que fue en la Ciudad de Ezija, y aora lo es de Sevilla. Sobre averigvar la cavsa de vnos accidentes que entonces padecia vna señora Religiosa Dominica en el Convento del Espiritu Santo de dicha Ciudad. Granada: en la Imprenta Real de Francisco Sanchez.

Helmont, Ioannes Baptista van. 1648. Ortvs Medicinae. Id est, Initia physicae inaudita. Progressus medicinae novus, in morborum ultionem, ad vitam longam, editado por Franciscus Mercvrius van Helmont. Amsterdami: Apud Ludovicum Elzevirium.

Herbert, Edoardus Baro. 1633. De Veritate, provt distingvitur a revelatione, a verisimili, a possibili, et a falso. Londini: Per Avgvstinvm Matthaevm.

Hvrtado de Mendoza, Petrvs. 1619. Dispvtationes in vniversam philosophiam a svmmulis ad metaphysicam, 2 vols. Moguntiae: Typis & Sumptibus Ionnis Albini.

Jews in the Canary Islands. Being a Calendar of Jewish Cases Extracted from the Records of the Canariote Inquisition in the Collection of the Marquess of Bute. 1926. Editado y traducido por Lucien Wolf. London: The Jewish Historical Society of England.

Lessius, Leonardus. 1613. De providentia Nvminis et animi immortalitate libri dvo aduersus Atheos & Politicos. Antverpiae: Ex Officina Plantiniana, Apud Viduam & Filios Io. Moreti.

Murcia de la Llana, Franciscvs. 1604. Selecta circa libros Aristotelis de Anima svbtilioris doctrin[a]e, qu[a]e in Co[m]plutensi Academia versatur, […]. Vna cvm Disputationibvs de immortalitate animae, […]. Madriti: Apud Ludouicum Sanchez.

Murcia de la Llana, Franciscvs. 1606. Selecta circa octo libros physicorvm Aristotelis svbtilioris doctrinae, quae in Co[m]plutensi Academia versatur, […]. Compluti: Ex officina Ioannis Gratiani, apud viduam.

Paravicino, Hortensio. 1994. Sermones cortesanos, editado por Francis Cerdan. Madrid: Editorial Castalia.

Paravicino, Hortensio Felis. 1633. Margarita, o Oracion Fvnebre en las onras de la Serenissima Infanta […] Soror Margarita de la Cruz. Madrid: Andres de Parra.

Piñero, Ivan Baptista. 1661. Escvdo de la verdad, que desvanece clavas, si en lo sophistico Hercvleas, siempre en lo vero pigmeas: y aniqvila cierta anvlacion de vn medico joven, incierta en lo qve promvlga, anulada en lo que enxerta. Sevilla.

Quevedo, Francisco de. 2015. Providencia de Dios (Tratado de la inmortalidad del alma y Tratado de la divina providencia), edición y estudio de Sagrario López Poza. A Coruña: Sielae.

Rubio, Antonio. 1611 (a). Commentarii in libros Aristotelis Stagiritae Philosophorum Principis de anima, vnà cum dubijs, & quaestionibus hac tempestate in scholis agitari solitis. Compluti: apud Andream Sanchez de Ezpeleta.

Rvvius Rodensis, Antonivs. 1611 (b). Commentarii in octo libros Aristotelis de Physico auditu seu Auscultatione: Vnà cum dubijs & quaestionibus hac tempestate agitari solitis. Lvgdvni: Apud Ioannem Pillehotte.

Saabedra y Fajardo, Diego de. 1670. Repvblica literaria. Alcala de Henares: Nicolas de Xamares.

Seidel, Martin. 2017. Origo et fundamenta religionis christianae. Un tratado clandestino del siglo XVII, editado por Francisco Socas y Pablo Toribio Pérez. Madrid: Consejo Superior de Investigaciones Cientificas.

Svarez, Francisco. 1613. Tractatvs de Legibvs ac Deo Legislatore In decem libros distribvtos. Antverpiae: Apvd Ioannem Keerbergivm.

Vazquez, Gabriel. 1617. Disputationes Metaphysicae. Ad pleniorem intelligentiam multorum locorum suorum operu[m], tùm & ad complementu[m] totius doctrinae Patris Rubij, & Selectarum Licentiati Murcia de la Llana. Matriti: Apud Ludouicum Sanctiu[m] Typographu[m] Regium.

Bibliografia

Addante, Luca. 2010. Eretici e libertini nel Cinquecento italiano. Laterza.

Biagioni, Mario. 2017. The Radical Reformation and the Making of Modern Europe. A Lasting Heritage. Brill.

Blüher, Karl Alfred. 1969. Seneca in Spanien. Untersuchungen zur Geschichte der Seneca-Rezeption in Spanien vom 13. bis 17. Jahrhundert. Francke.

Bodian, Miriam. 2019. “Uriel da Costa’s Career: An Interpretation”. En From Doubt to Unbelief: Forms of Scepticism in the Iberian World, editado por Mercedes García-Arenal y Stefania Pastore. Legenda.

Braun, Harald Ernst, Erik De Bom, y Paolo Astorri, eds. 2022. A Companion to the Spanish Scholastics. Brill.

Caro Baroja, Julio. 1978. Las formas complejas de la vida religiosa (Religión, sociedad y carácter en la España de los siglos XVI y XVII). Akal.

Caro Baroja, Julio. 1986. De la superstición al ateísmo. Meditaciones antropológicas. 3a edición. Taurus.

Carrasco Martínez, Adolfo. 2023. Pasión estoica. El estoicismo en la primera modernidad, 1580-1650. Dykinson.

Cavaillé, Jean-Pierre. 2014. Les Déniaisés. Irréligion et libertinage au début de l’époque moderne. Classiques Garnier.

Charles-Daubert, Françoise. 1998. Les libertins érudits en France au XVIIe siècle. Presses universitaires de France.

Corrias, Anna. 2019. “Philosophy, early modern reception of”. En Oxford Classical Dictionary. Oxford University Press.

Darge, Rolf, Emmanuel J. Bauer, y Günter Frank, eds. 2010. Der Aristotelismus an den europäischen Universitäten der frühen Neuzeit. Kohlhammer.

Díaz Díaz, Gonzalo. 1980-2003. Hombres y documentos de la filosofía española. 7 vols. Consejo Superior de Investigaciones Científicas.

Edwards, John. 1988. “Religious Faith and Doubt in Late Medieval Spain”. Past & Present 120: 3–25.

Felipo Orts, Amparo. 1991. La Universidad de Valencia durante el siglo XVII (1611–1707). Generalitat Valenciana.

Felipo, Amparo, Francisca Miralles y Francisco Javier Peris. 2013. Estudiantes y probanzas de cursos en la Universidad de Valencia (1561-1707). Publicacions de la Universitat de València.

García-Arenal, Mercedes, ed. 2016. After Conversion. Iberia and the Emergence of Modernity. Brill.

García-Arenal, Mercedes. 2019. “What Faith to Believe? Vacillation, Comparativism and Doubt”. En From Doubt to Unbelief: Forms of Scepticism in the Iberian World, editado por Mercedes García-Arenal y Stefania Pastore. Legenda.

Gawlick, Günter. 1972. “Deismus”. En Historisches Wörterbuch der Philosophie, vol. 2, editado por Joachim Ritter. Schwabe.

Gawlick, Günter. 2013. “Eine antike Säule im Gebäude des Deismus”. En Gestalten des Deismus in Europa. Günter Gawlick zum 80. Geburtstag, editado por Winfried Schröder. Harrassowitz in Kommission.

Gebhardt, Carl. 1922. “Einleitung: Da Costa und das Marranenproblem”. En Die Schriften des Uriel da Costa, editado por Carl Gebhardt. Menno Hertzberger / Carl Winters Universitätsbuchhandlung / Oxford University Press.

Gebhardt, Carl. 1923. “Juan de Prado”. Chronicon Spinozanum 3: 269-291.

Israel, Jonathan I. 2023. Spinoza. Life and Legacy. Oxford University Press.

Kaplan, Yosef. 1989. From Christianity to Judaism. The Story of Isaac Orobio de Castro, traducido del hebreo. Oxford University Press.

Kaplan, Yosef. 2004. “Foi et scepticisme dans la diaspora des nouveaux-chrétiens des débuts de l’Europe moderne”. En La diaspora des “Nouveaux-Chrétiens”, editado por Francisco Bethencourt. Centro Calouste Gulbenkian.

Knebel, Sven K. 2000. Wille, Würfel und Wahrscheinlichkeit. Das System der moralischen Notwendigkeit in der Jesuitenscholastik, 1550-1700. Meiner.

Kullmann, Wolfgang. 2010. Naturgesetz in der Vorstellung der Antike, besonders der Stoa. Eine Begriffsuntersuchung. Franz Steiner Verlag.

Leinkauf, Thomas. 2017. Grundriss Philosophie des Humanismus und der Renaissance (1350–1600), 2 vols. Meiner.

Márquez Villanueva, Francisco. 1994. “’Nasçer e morir como bestias’ (criptojudaísmo y criptoaverroísmo)”. En Los judaizantes en Europa y la literatura castellana del siglo de Oro, editado por Fernando Díaz Esteban. Letrúmero.

Márquez Villanueva, Francisco. 1998. “El caso del averroísmo español (Hacia ‹La Celestina›)”. En Averroes dialogado y otros momentos literarios y sociales de la interacción cristiano-musulmana en España e Italia, editado por André Stoll. Reichenberger.

Muchnik, Natalia. 2005. Une vie marrane. Les pérégrinations de Juan de Prado dans l’Europe du XVIIe siècle. Honoré Champion.

Nadler, Steven. 2001. Spinoza’s Heresy. Immortality and the Jewish Mind. Clarendon Press.

Nadler, Steven. 2018. Spinoza. A Life. 2.a ed. Cambridge University Press.

Oestreich, Gerhard. 1989. Antiker Geist und moderner Staat bei Justus Lipsius (1547-1606). Der Neustoizismus als politische Bewegung, editado por Nicolette Mout. Vandenhoeck & Ruprecht (ed. orig. 1954).

Pastore, Stefania. 2016. “Doubt in Fifteenth-Century Iberia”. En After Conversion. Iberia and the Emergence of Modernity, editado por Mercedes García-Arenal. Brill.

Pedersen, Olaf. 1996. “Tradition und Innovation”. En Geschichte der Universität in Europa, editado por Walter Rüegg, vol. 2: Von der Reformation zur Französischen Revolution (1500–1800). C.H. Beck.

Pintard, René. 1983. Le libertinage érudit dans la première moitié du XVIIe siècle. Slatkine (ed. orig. 1943).

Pulido Serrano, Juan Ignacio. 2002. Injurias a Cristo. Religión, política y antijudaísmo en el siglo XVII. Universidad de Alcalá.

Ramis Barceló, Rafael, y Pedro Ramis Serra. 2020. Los grados de la Universidad de Irache (1613–1700). Dykinson

Révah, Israël S. 1959. Spinoza et le Dr Juan de Prado. Mouton & Co.

Révah, Israël S. 1964. “Aux origines de la rupture spinozienne: Nouveaux documents sur l’incroyance dans la communauté judéo-portugaise d’Amsterdam à l’époque de l’excommunication de Spinoza”. Révue des Études Juives 123 (3–4): 359–431.

Révah, Israël S. 1995. “Aux origines de la rupture spinozienne [II]. Nouvel examen des origines, du déroulement et des conséquences de l’affaire Spinoza-Prado-Ribera”. En Des marranes à Spinoza, editado por Henri Méchoulan, Pierre-François Moreau, y Carsten L. Wilke. Vrin (ed. orig. 1970–1972).

Révah, Israël S. 2003. Antonio Enríquez Gómez. Un écrivain marrane (v. 1600–1663), editado por Carsten L. Wilke. Chandeigne.

Robbins, Jeremy. 2007. Arts of Perception: The Epistemological Mentality of the Spanish Baroque, 1580–1720. Routledge.

Rodríguez-San Pedro Bezares, Luis Enrique. 1986. La Universidad Salmantina del Barroco, periodo 1598–1625, vol. 2: Régimen docente y atmósfera intelectual. Ediciones Universidad de Salamanca.

Schmidt-Biggemann, Wilhelm. 1996. “Die Modelle der Human- und Sozialwissenschaften in ihrer Entwicklung”. En Geschichte der Universität in Europa, editado por Walter Rüegg, vol. 2: Von der Reformation zur Französischen Revolution (1500–1800). C.H. Beck.

Schreiber, Markus. 2017. “Conversos y librepensamiento. A la búsqueda de algunas huellas (ss. XVI y XVII)”. Sefarad 77 (2): 375-403.

Schreiber, Markus. 2020. “El tercer hombre. Juan Baptista Piñero y los orígenes de la ruptura spinoziana”. Sefarad 80 (2): 449-478.

Schreiber, Markus. 2022. “Realidades conversas. Andrés de Fonseca y su familia (ss. XVI y XVII)”. Sefarad 82 (1): 57-96.

Schröder, Winfried. 2012. Ursprünge des Atheismus. Untersuchungen zur Metaphysik- und Religionskritik des 17. und 18. Jahrhunderts. 2a edición. Frommann-holzboog

Schröder, Winfried. 2013. “Der Deismus in der Philosophie der Neuzeit”. En Gestalten des Deismus in Europa. Günter Gawlick zum 80. Geburtstag, editado por Winfried Schröder. Harassowitz in Kommission.

Schwartz, Stuart B. 2008. All Can Be Saved. Religious Tolerance and Salvation in the Iberian Atlantic World. Yale University Press.

Schwemmer, Oswald. 2005. “Deismus”. En Enzyklopädie Philosophie und Wissenschaftstheorie, editado por Jürgen Mittelstraß. 2a edición, vol. 2. J. B. Metzler.

Seifert, Arno. 1996. “Das höhere Schulwesen. Universitäten und Gymnasien”. En Handbuch der deutschen Bildungsgeschichte, vol. 1: 15. Jahrhundert bis 17. Jahrhundert. Von der Renaissance und der Reformation bis zum Ende der Glaubenskämpfe, editado por Notker Hammerstein con la colaboración de August Buck. C.H. Beck.

Spiekermann, Björn. 2020. Der Gottlose. Geschichte eines Feindbilds in der Frühen Neuzeit. Vittorio Klostermann.

Spini, Giorgio. 1983. Ricerca dei libertini. La teoria dell’impostura delle religioni nel Seicento italiano. La Nuova Italia (ed. orig. 1950).

Torremocha Hernández, Margarita. 1989. “Los estudiantes, los estudios y los grados”. En Historia de la Universidad de Valladolid, editado por Jesús María Palomares Ibáñez y Luis Antonio Ribot García, vol. 1. Universidad de Valladolid.

Urriza, Juan. 1942. La preclara Facultad de Artes y Filosofia de la Universidad de Alcalá de Henares en el Siglo de Oro, 1509–1621. Diana.

Villanueva, Jesús. 2005. “Remarques à propos de l’historiographie sur le libertinisme espagnol du XVIIe siècle”. Les Cahiers du Centre de Recherches Historiques 35.

Villanueva, Jesús. 2014. “Quevedo y los ateístas: aproximación al contexto polémico de la Providencia de Dios (1642)”. La Perinola. Revista de Investigación Quevediana 18: 215-232.

Weltecke, Dorothea. 2010. “Der Narr spricht: Es ist kein Gott”: Atheismus, Unglauben und Glaubenszweifel vom 12. Jahrhundert bis zur Neuzeit. Campus.

Wilke, Carsten. 2003. “Juan de Prado”. En Metzler Lexikon jüdischer Philosophen. Philosophisches Denken des Judentums von der Antike bis zur Gegenwart, editado por Andreas B. Kilcher y Otfried Fraisse. J.B. Metzler.

Wolfe, Charles T. 2016. “Tres medici, duo athei? The Physician as Atheist and the Medicalization of the Soul”. En Early Modern Medicine and Natural Philosophy, editado por Peter Distelzweig, Benjamin Goldberg y Evan R. Ragland. Springer.

Yerushalmi, Yosef Hayim. 1971. From Spanish Court to Italian Ghetto. Isaac Cardoso: A Study in Seventeenth-Century Marranism and Jewish Apologetics. Columbia University Press.

Yovel, Yirmiyahu. 1989. Spinoza and other Heretics, vol. 1: The Marrano of Reason. Princeton University Press.

Yovel, Yirmiyahu. 2009. The Other Within. The Marranos. Split Identity and Emerging Modernity. Princeton University Press.

Downloads

Published

2026-07-16

How to Cite

Schreiber, M. (2026). The Problem of Irreligion in 17th-Century Spain: The Case of Deism. Hispania Sacra, 78(157), 1226. https://doi.org/10.3989/hs.2026.1226